Araçtan Amaca: Devletin Kutsallaştırılması ve Özgürlüğün Daralan Çemberi

Ä°nsanlık tarihinin en karmaşık ve en “muhteÅŸem” icatlarından biri şüphesiz devlettir. Thomas Hobbes’un Leviathan’ında tasvir ettiÄŸi üzere, “herkesin herkesle savaÅŸtığı” bir kaos ortamından kurtulmanın bedeli, bir kamu otoritesinin tesisi olmuÅŸtur (Hobbes, 1651/2007). Ancak devletin varlık sebebi olan “hizmet” ve “güvenlik” iÅŸlevi, zamanla yerini tehlikeli bir metafiziksel yüceltmeye, kutsallaÅŸtırmaya bıraktığında, bu kamu organizasyonu bir hizmet kurumu olmaktan çıkıp bir “ilah”a dönüşmeye baÅŸlar.

Bir Hizmet Organizasyonu Olarak Devlet

Devlet, sosyolojik açıdan bakıldığında, Max Weber’in ifadesiyle “belirli bir toprak parçası üzerinde fiziksel ÅŸiddetin meÅŸru kullanımını tekelinde bulunduran tek insan topluluÄŸudur” (Weber, 1919/2012, s. 12). Bu tekel, taslağında da belirttiÄŸin gibi; adaletin tesisi, toplumsal iÅŸ bölümünün saÄŸlanması ve bireyin tek başına altından kalkamayacağı devasa kamu hizmetlerinin (saÄŸlık, eÄŸitim, bayındırlık) yürütülmesi için zorunludur. Devlet olmadığında ortaya çıkan boÅŸluk; hukukla deÄŸil, kaba kuvvetle beslenen çetelerin ve mafyatik yapıların egemenliÄŸidir. Bu durum, toplumun sadece ekonomisini deÄŸil, psikolojik bütünlüğünü de yerle bir eder.

Kutsallaştırmanın Hukuki ve Ahlaki Riskleri

Devletin vazgeçilmezliÄŸi, onun eleÅŸtirilemez olduÄŸu anlamına gelmez. Bir yapının “kutsal” ilan edilmesi, o yapıyı beÅŸerî hataların ve hukuki denetimin dışına iter. Tarihsel süreçte Nebilerin ve Resullerin verdiÄŸi mücadelelerin temelinde de yeryüzündeki otoritenin mutlaklaÅŸtırılmasına ve insanın insana kul edilmesine karşı duruÅŸ vardır. ÖrneÄŸin; Kur’an-ı Kerim’de firavunlaÅŸma metaforu, politik gücün ilahlık iddiasına (kutsallaÅŸtırılmasına) yönelik en sert eleÅŸtiridir (Kasas Suresi, 38). Bir Resul’ün adaleti ikame etme çabası, aynı zamanda gücün sınırlandırılması ve hukukun üstünlüğünün (meÅŸveret ve ÅŸura ilkeleriyle) saÄŸlanmasıdır.

Devlet kutsallaştırıldığında şu üç temel tehlike baş gösterir:

1. Hesap Verilebilirlik Kaybolur: EÄŸer devlet “hata yapmaz” kabul edilirse, kamu görevlilerinin suistimalleri “devletin Ali menfaatleri” kılıfı altında gizlenir.

2. Birey Ezilir: Lord Acton’ın meÅŸhur “Güç yozlaÅŸtırır, mutlak güç mutlaka yozlaÅŸtırır” ilkesi gereÄŸi, denetlenmeyen devlet aygıtı bireyin en temel hürriyetlerini (fikir, inanç ve ifade özgürlüğü) bir tehdit olarak görmeye baÅŸlar (Acton, 1887).

3. İdeolojik Endoktrinasyon: Devlet, eğitimi bir aydınlanma aracı değil, genç dimağlara belirli bir ideolojiyi empoze etme (aşılama) mekanizması olarak kullanmaya başlar.

Ä°deal Devlet: Åžeffaf, Adil ve Ekolojik

Modern hukuk devletinin görevi “kutsal bir ruh” olmak deÄŸil, “profesyonel bir yönetici” olmaktır. Aliya Ä°zzetbegoviç’in vurguladığı gibi; devlet bir “kültür” deÄŸil, bir “medeniyet” aygıtıdır ve teknik bir ihtiyaçtır (Ä°zzetbegoviç, 1980/2017). Gerçekten güçlü bir devlet; eleÅŸtiriyi ihanet olarak gören deÄŸil, aksine eleÅŸtiriyi bir “check-and-balance” (denge ve denetleme) mekanizması olarak kabul eden devlettir.

Ä°deal bir otorite; sömürüye dayalı faiz (riba) ve tekelci yapılara karşı piyasayı korurken, aynı zamanda “ekini ve nesli” (Bakara Suresi, 205) koruma sorumluluÄŸunu taşımalıdır. Bu sorumluluk sadece insanları deÄŸil, ekolojik sistemi ve doÄŸayı da kapsayan kuÅŸatıcı bir adaleti gerektirir. Liyakat ve ehliyetin (Nisa Suresi, 58) esas alındığı, kayırmacılığın ve rüşvetin hukukun dışına itildiÄŸi bir sistemde devlet, halkına güven verir.

Sonuç

Sonuç olarak; devletsizlik kaostur, ancak kutsallaÅŸtırılmış devlet istibdattır. Bizim ihtiyacımız olan, ne otoritenin yokluÄŸu ne de otoritenin ilahlaÅŸtırılmasıdır. Ä°htiyacımız olan; meÅŸverete (istiÅŸareye) önem veren, hukukun sınırları içinde kalan, ÅŸeffaf, hesap verebilir ve insan onurunu her türlü organizasyonun üzerinde tutan “hizmetkar bir devlet” modelidir. Devlet, insanların dünyayı imar etmek için kullandığı bir araç kaldığı sürece muhteÅŸemdir; kutsallaÅŸtırılıp amaç haline geldiÄŸinde ise kendi çocuklarını yiyen bir canavara dönüşme riski taşır.

Vedat Kat
Nisan 2026 – Bursa

Kaynakça
Acton, L. (1887). Letter to Bishop Mandell Creighton.
Hobbes, T. (2007). Leviathan (S. Lim, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal çalışma 1651). İzzetbegoviç, A. (2017). Doğu ve Batı Arasında İslam. İstanbul: Külliyat Yayınları. (Orijinal çalışma 1980).
Kur’an-ı Kerim. Bakara Suresi 205. Ayet; Kasas Suresi 38. Ayet; Nisa Suresi 58. Ayet.
Weber, M. (2012). Meslek Olarak Siyaset (M. Uzun, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. (Orijinal çalışma 1919).