KENDİNİ HELÂKE SÜRÜKLEMEK
Kendini Kandırmanın Psikolojisi
İnsan, kendisine zarar vereceğini bildiği bir davranışı neden sürdürür? Sağlığını kaybedeceğini bilir, yine de alışkanlığından vazgeçmez. Söylediği sözün bir başkasını inciteceğinin farkındadır, fakat öfkesine hâkim olamaz. Davranışlarının kendisine ve çevresine verdiği zararı görmesine rağmen aynı tutumunu sürdürür. Üstelik çoğu zaman davranışını değiştirmek yerine onu haklı gösterecek gerekçeler bulur.
Günlük hayatımızda sıkça kullandığımız bazı sözler, bu tutumumuzu anlamamıza yardımcı olabilir. “Atın ölümü arpadan olsun”, “Bir daha mı geleceğiz dünyaya? Kop kop!”, “Hayat kısa, canın ne istiyorsa yap.” Çoğu zaman düşünülmeden söylenen bu sözler, bazen davranışlarımızı haklı çıkarmanın gerekçesine dönüşür. Böylece zararını bildiğimiz davranışları sürdürmek için kendimizi ikna eder, zamanla ürettiğimiz gerekçelere inanmaya başlarız.
İnsan gerçekten kendisi için iyi olanı mı seçer, yoksa istediği şeyin iyi olduğuna kendisini mi inandırır?
İnsan Kendi Eliyle Kendisine Zarar Verebilir
Kur’an’da Bakara suresinin 195. ayetinde şöyle denir:
“Allah yolunda harcayın. Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. Güzel davranın. Şüphesiz Allah güzel davrananları sever.”
Bu ayeti anlamak için öncesindeki ayetlere de bakmamız gerekir. Bakara suresinin 194. ayetinde haram aylardan, dokunulmazlıklardan ve saldırıya karşılık verirken sınırların korunmasından söz edilir. Ardından Allah yolunda harcama emri gelir ve kişinin kendi eliyle kendisini tehlikeye atması konusunda uyarıda bulunulur.
Ayetin doğrudan bağlamında Allah yolunda harcama ve bu sorumluluğun ihmal edilmemesi yer alır. Bununla birlikte insanın kendi tercihleriyle karşılaşabileceği zararlar üzerinde düşünmemize de imkân verir.
Günlük hayatımızda bazı zararlar bir anda ortaya çıkmaz. Küçük ihmaller, ertelenen sorumluluklar ve alışkanlığa dönüşen yanlışlar zamanla hayatımızı etkiler. “Herkes yapıyor”, “Bir kereden bir şey olmaz”, “Benim yaptığımın ne zararı var?” gibi gerekçeler, davranışlarımızın sonuçlarını görmemizi zorlaştırabilir.
İnsan, yanlışını savunmaya alıştıkça onu düzeltme ihtiyacını da kaybedebilir.
Doğru Yolda Olduğunu Sanmak
Kehf suresinin 103 ve 104. ayetlerinde şöyle denir:
“De ki: Yaptıkları işler yüzünden en çok zarara uğrayacak olanları size haber verelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çalışmaları yok olup gidenlerdir. Hâlbuki güzel işler yaptıklarını sanırlar.”
Ayetlerin devamında bu kimselerin Allah’ın ayetlerini ve O’nunla karşılaşmayı inkâr etmeleri anlatılır (Kehf 18/105).
Dolayısıyla ayetlerin doğrudan konusu, günlük hayatta yanlış kararlar veren insanlar değildir. Ancak kişinin yaptıklarını doğru ve değerli görmesinin, gerçekten doğru yolda olduğunu göstermeye yetmediği üzerinde düşünmemize imkân verir.
İnsan bir iş için emek harcayabilir, yıllarca aynı düşünceyi savunabilir ve yaptıklarından memnun olabilir. Fakat bütün bunlar, davranışlarının doğruluğunu tek başına kanıtlamaz.
Kendi tercihlerimizi sorgulamak bu nedenle önemlidir. Üstelik insan, başkalarının yanlışlarını kolayca fark ederken kendi eksikliklerini gözden kaçırabilir.
Başkalarının Kusurlarını Görürken Kendimizi Unutmak
İnsanın kendisini kandırmasının bir başka yolu da başkalarının kusurlarına odaklanarak kendi eksikliklerini görmezden gelmesidir.
Bazı insanlar çevresindekilerin yanlışlarını kolayca fark eder. Kimin ne söylediğini, nasıl davrandığını, nerede hata yaptığını uzun uzun anlatır. Ancak aynı dikkati kendi söz ve davranışlarına göstermeyebilir.
Halk arasında kullanılan “Sütten çıkmış ak kaşık gibi” sözü, bu tutumu anlatır. İnsan bazen kendisini öylesine haklı görür ki başkalarını eleştirirken kendi sorumluluklarını unutur. Üstelik başkalarının kusurlarını büyütmek, kişinin kendisini daha üstün görmesine de yol açabilir.
Kur’an, Hucurât suresinin 11. ayetinde insanların birbirleriyle alay etmesini, birbirlerini küçümsemesini ve kötü lakaplarla çağırmasını yasaklar. Aynı ayette, küçümsenen kimselerin küçümseyenlerden daha hayırlı olabileceği hatırlatılır.
Hucurât suresinin 12. ayetinde ise kötü zandan, insanların gizli hâllerini araştırmaktan ve gıybetten sakındırılır.
Elbette yanlış davranışları eleştirmek, haksızlığa karşı çıkmak ve gerektiğinde insanları uyarmak önemlidir. Ancak bir davranışı eleştirmekle insanı aşağılamak arasında fark vardır.
Bir yanlışın ortaya konulması adaletin gereği olabilir. Buna karşılık kişinin bütün değerini tek bir davranış üzerinden belirlemek, onu küçümsemek ve hakkında kesin hükümler vermek başka bir tutumdur.
Başkalarının yanlışlarını görürken kendi davranışlarımızı aynı dikkatle değerlendirebiliyor muyuz?
Kendimizi Temize Çıkarma Eğilimi
Necm suresinin 32. ayetinde büyük günahlardan ve fuhuş çeşitlerinden kaçınan, ancak küçük hataları olabilen kimselerden söz edilir. Allah’ın bağışlamasının geniş olduğu hatırlatılır. Ardından insanın yaratılışına dikkat çekilerek Allah’ın onu en başından beri bildiği ifade edilir:
“Bu yüzden kendinizi temize çıkarmayın. O, yanlışlardan kimin daha fazla sakındığını en iyi bilendir.”
İnsan kendi davranışlarını değerlendirirken yanılabilir. Niyetinin iyi olduğunu düşünerek sözlerini ve davranışlarını haklı görebilir. “Ben kötü niyetle söylemedim”, “Ben sadece doğruyu söyledim”, “Ben onun iyiliğini istedim” gibi açıklamalar yapabilir.
Ancak niyetimizin iyi olduğuna inanmamız, davranışlarımızın sonuçlarını göz ardı etmemizi haklı çıkarır mı?
Ayet, insanın kendi takvası hakkında kesin hüküm vermemesi gerektiğini hatırlatır. Allah’ın insanı en iyi bilen olduğunu kabul etmek, kendimiz hakkındaki değerlendirmelerimizde de daha dikkatli olmamızı gerektirir.
Bakara suresinin 40. ayetinden itibaren İsrailoğullarına seslenilir. Kendilerine verilen nimetler ve Allah’a karşı sorumlulukları hatırlatılır. Bildikleri gerçeği gizlememeleri, hakkı batılla karıştırmamaları ve Allah’ın emirlerine uymaları istenir.
Bu çağrının devamında, 44. ayette başkalarına iyiliği emrederken kendilerini unutmaları sorgulanır.
Bu uyarı hepimiz için düşündürücüdür. İnsan başkalarına dürüstlüğü, adaleti ve güzel davranmayı öğütleyebilir. Ancak aynı ilkeleri kendi hayatında uygulamayı ihmal edebilir. Hatta başkalarında eleştirdiği bir davranışı kendisi yaptığında haklı gösterecek gerekçeler bulabilir.
Başkalarına iyiliği öğütlemek, insanın kendi sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Söylediğimiz doğruların kendi hayatımızda ne kadar karşılık bulduğuna da bakmamız gerekir.
Başkalarına öğütlediğimiz doğruların ne kadarını kendi hayatımızda uyguluyoruz?
Kendi sözlerimizle davranışlarımız arasındaki tutarsızlıkları fark etmek, öz eleştirinin önemli bir parçasıdır. Yanlışlarımızı kabul etmek ve onları düzeltmek için çaba göstermek de bu farkındalığın hayatımıza yansımasıdır.
İnsan Kendini Arındırabilir de Kirletebilir de
Şems suresinin 9 ve 10. ayetlerinde şöyle denir:
“Kendini arındırıp geliştiren kesinlikle umduğuna kavuşur; kendini günaha batıran ise hayal kırıklığına uğrar.”
Bu ayetler, insanın kendi iç dünyası ve davranışlarıyla ilgili sorumluluğunu hatırlatır. Arzularını, niyetlerini ve alışkanlıklarını gözden geçirmesi, kendisini arındırma çabasının bir parçasıdır.
Bazen insanın önündeki engel, doğruyu bilmemesi değil, bildiği doğruya uygun davranmakta zorlanmasıdır. İnsanın kendisini tanıması, eksikliklerini fark etmesi ve değişmek için çaba göstermesiyle anlam kazanır.
Hayat Bir Kez Yaşanır, Nasıl Değerlendireceğiz?
“Bir daha mı geleceğiz dünyaya?” sözü üzerinde düşünelim.
Evet, dünya hayatını bir kez yaşarız. Fakat bu gerçeği nasıl anlamlandırdığımız önemlidir. Bize verilen ömrü sorumsuzca tüketmek için mi, yoksa kıymetini bilmek için mi?
Mülk suresinin 2. ayetinde Allah’ın ölümü ve hayatı, hangimizin daha güzel amel işleyeceğini sınamak için yarattığı bildirilir.
Burada dikkat çekici olan, yapılan işlerin çokluğundan ziyade amellerin niteliğine vurgu yapılmasıdır.
Hayatın değeri yalnızca yaşadığımız süreyle, elde ettiğimiz imkânlarla veya tattığımız hazlarla ölçülemez. Tercihlerimiz, davranışlarımız ve üstlendiğimiz sorumluluklar da bu hayatın bir parçasıdır.
İnsan bazen istediği her şeyi yapabilmeyi özgürlük olarak görebilir. Ancak her arzusunun peşinden gitmek, onun için her zaman iyi sonuçlar doğurmaz.
Yemek bir ihtiyaçtır, ölçüsüz tüketim zarar verebilir. Dinlenmek bir ihtiyaçtır, fakat sürekli sorumluluktan kaçmak hayatı aksatır. Kendimizi savunmak bir haktır, ancak her durumda haklı çıkmaya çalışmak ilişkilerimizi yıpratır.
Bize verilen hayatı yalnızca arzularımızı karşılamak için mi, yoksa güzel amellerle değerlendirmek için mi kullanıyoruz?
Helâke Götüren Tercihler ve Ahirette Yok Olmayı İstemek
Dünya hayatında bazen “Nasıl olsa bir kez yaşayacağız!” diyerek davranışlarımızın sonuçlarını önemsemeyebiliriz. İstediğimiz gibi yaşamayı savunurken yaptıklarımızla bir gün yüzleşeceğimizi unutabiliriz.
Kur’an, Furkân suresinin 13 ve 14. ayetlerinde ahirette yaşanacak çarpıcı bir sahne anlatır. Cehennemin dar bir yerine atılan insanların yok olmayı isteyecekleri bildirilir. Kendilerine, o gün bir kez değil, defalarca yok olmayı istemeleri söylenir.
Bu ayetlerin öncesinde ahireti yalanlayanlardan söz edilir. Dolayısıyla burada anlatılan kimselerin durumunu, günlük hayatında yanlış tercihler yapan herkesle aynı görmemek gerekir.
Ancak ayetler, insanın yaptıklarının sonuçlarını düşünmesi bakımından da önemli bir uyarı içerir.
Dünya hayatında yaptıklarının sonuçlarını önemsemeyen insanın, ahirette yok olmayı dileyecek kadar ağır bir pişmanlıkla karşılaşması ne kadar düşündürücü!
Herkes Yarın İçin Ne Hazırladığına Baksın
Haşr suresinin 18. ayetinde şöyle denir:
“Ey inanıp güvenenler! Allah’a karşı yanlış yapmaktan sakının. Herkes yarın için ne hazırladığına baksın. Allah’a karşı yanlış yapmaktan sakının, çünkü Allah yaptıklarınızın iç yüzünden haberdardır.”
Bu ayette insan, Allah’a karşı sorumluluğunu hatırlamaya ve yarın için ne hazırladığını gözden geçirmeye çağrılır.
Ayetin sonunda Allah’ın yaptıklarımızın iç yüzünden haberdar olduğunun belirtilmesi de dikkat çekicidir. İnsan davranışlarına gerekçeler bulabilir, başkalarını ikna edebilir. Ancak Allah, yaptıklarımızı bütün yönleriyle bilir.
Bir sonraki ayette ise şöyle denir:
“Allah’ı unutan, bu yüzden Allah’ın da onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın! Onlar yoldan çıkmış olanlardır.” (Haşr 59/19)
Bu iki ayeti birlikte düşündüğümüzde önemli bir bağlantı görürüz. Allah’a karşı sorumluluğunu unutan insan, kendi yaptıklarını ve bunların sonuçlarını değerlendirmeyi de ihmal edebilir. Böylece kendisine verilen ömrü hangi amaçla değerlendirmesi gerektiğini gözden kaçırabilir.
Başkalarının hayatını değerlendirmeden önce kendi amellerimize bakmamız gerekir.
Bugün hangi iyiliği yaptık? Kimi incittik? Hangi yanlışımızı haklı göstermeye çalıştık? Hangi sorumluluğumuzu erteledik?
Bazen insan yanlışını fark ettiği hâlde değişmeyi erteler. “Bir gün bırakırım”, “Biraz daha zaman geçsin”, “Şu işlerim bitsin, kendime çeki düzen veririm” diyerek kendisini rahatlatır.
Ancak ertelediğimiz yalnızca bir iş olmayabilir. Bir özür, bir helalleşme, terk edilmesi gereken bir alışkanlık veya yerine getirilmesi gereken bir sorumluluk da olabilir.
Hayatımızın ne kadar süreceğini bilmiyoruz. Bugün düzeltme imkânımız bulunan bir yanlışı sürekli ertelemek, yarın pişmanlığımıza dönüşebilir.
Kendini Kandırmaktan Vazgeçmek
Kur’an, insanı yaptıklarıyla yüzleşmeye çağırırken Allah’ın bağışlamasının genişliğini de hatırlatır.
Zümer suresinin 53. ayetinde şöyle denir:
“De ki (Allah, şöyle buyuruyor): ‘Ey kendi aleyhinde aşırılıklar yapan kullarım! Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin! Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, daima bağışlayan, iyilik ve ikramı bol olandır.’”
Ardından 54. ayette şu çağrı yapılır:
“Azap size gelmeden önce siz Rabbinize yönelin ve O’na teslim olun. Yoksa size yardım edilmez.”
Bu iki ayette Allah’ın bağışlamasının genişliği ile O’na yönelme sorumluluğu birlikte yer alır.
İnsan ne kadar hata yapmış olursa olsun Allah’ın rahmetinden ümidini kesmemelidir. Ancak bu umut, yanlışlarını sürdürmek için bir gerekçeye dönüşmemelidir.
Bazen insan, “Allah affeder” düşüncesiyle davranışlarını değiştirmeyi erteleyebilir. Oysa ayetlerde azap gelmeden önce Allah’a yönelme ve teslim olma çağrısı vardır.
Kendimizi kandırmaktan vazgeçmek, yanlışlarımızı kabul etmekle başlar. Ardından onları düzeltmek için çaba göstermemiz gerekir.
İnsan hata yapabilir, alışkanlıklarına yenilebilir, kendisini kandırabilir veya başkalarına haksızlık edebilir. Ancak yanlışını fark ettiğinde yeni bir tercih yapma imkânına sahiptir.
Bizi asıl zorlayan şey, doğruları bilmemek mi, yoksa bildiğimiz doğrulara uygun davranmamak mı?
Kıyâmet suresinin 13, 14 ve 15. ayetlerinde şöyle denir:
“O gün insana, neyi önceleyip yaptığı, neyi de ertelediği tek tek bildirilir. Aslında insan, kendi aleyhine açık delildir, isterse mazeretlerini sayıp döksün.”
İnsan başkalarını ikna edebilir, davranışlarına gerekçeler bulabilir, hatta zamanla kendi söylediklerine inanabilir. Ancak bütün bunlar, yaptıklarının sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Kendi yanlışlarımızı fark etmek, onları düzeltmenin ilk adımıdır. Bugün değiştirebileceğimiz bir davranışı yarına bırakmak yerine, bize verilen zamanı ve imkânları değerlendirebiliriz.
Çünkü insanın kendisine yapabileceği en büyük iyiliklerden biri, kendi kendisini kandırmaktan vazgeçmesidir.
Rabbimiz, bize hakikati görme, yanlışlarımızı kabul etme ve doğru olanı yapma iradesi versin. Kendi ellerimizle kendimizi helâke sürüklemekten, insanları küçümsemekten ve kendimizi sorgulamadan temize çıkarmaktan bizi korusun.
Mürrüvvet Çalışkan

